Dự án Giáo dục Tiểu học cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn

Rút ngắn khoảng cách thiệt thòi

Giáo dục cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn đang là một chủ đề lớn mang tính toàn cầu. Rất nhiều quốc gia trên thế giới đã có luật, thường là luật GD, về việc GD cho mọi trẻ em. Những điều luật này thường quy định việc bắt buộc cung cấp GD tiểu học miễn phí cho tất cả trẻ em. Một điều  ai cũng nhận thấy đó là sự nghèo đói là một nhân tố chính gây ra sự khó khăn trong tất cả các lĩnh vực của cuộc sống, bao gồm cả lĩnh vực giáo dục. Vậy còn những yếu tố khác là gì? Những đối tượng nào có hoàn cảnh khó khăn? làm sao chúng ta biết được họ có hoàn cảnh khó khăn? Và làm gì để cải thiện tình hình. Những câu hỏi như thế đang được Dự án Giáo dục tiểu học cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn (PEDC) – Bộ GD-ĐT bằng mọi cách để tìm ra câu trả lời

Hai vấn đề đặt ra.

Mục tiêu của chính sách GD cho mọi người của Chính phủ Việt Nam là đến 2010, tất cả trẻ em trong độ tuổi tiểu học đều được đến trường, dù Việt Nam đã đạt chuẩn phổ cập GDTH trên phạm vi cả nước vào tháng 7 năm 2000, nhưng điều đó không phải là tất cả trẻ em đều đã được đến trường và chất lượng các trường tiểu học đều đảm bảo. thực tế chỉ ra rằng, cơ hội GD không đồng đều trên toàn quốc, chất lượng GD không đồng đều trên toàn quốc. Quy luật của các quốc gia trên thế giới chỉ ra rằng: Thay đổi về kinh tế kéo theo làm tăng các khoảng cách về cơ hội GD về chất lượng GD. ở Việt Nam cũng như ở tất cả các quốc gia trên thế giới, đều không thể chấp nhận khoảng cách về cơ hội GD và chất lượng GD tồn tại trong một thời gian dài. Chính vì vậy, mục tiêu phát triển của Dự án là nhằm cải thiện cơ hội tiếp cận với trường tiểu học, nâng cao chất lượng GD cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn; Tăng số HS tham gia học và hoàn thành bậc tiểu học; Cải thiện thành tích học tập của HS; giảm số trẻ em có hoàn cảnh khó khăn về mặt GD, Cải thiện chất lượng GD, đặc biệt có các huyện và trường khó khăn và các điểm trường; Tăng khả năng của hộ gia đình tiếp cận với GD tiểu học có chất lượng; Cải thiện các cơ hội GD cho trẻ em khuyết tật ở tuổi đến trường và cho các nhóm trẻ có nguy cơ thiệt thòi cao như trẻ em đường phố, trẻ lao động, trẻ sống tại các cộng đồng vạn chài...Chính vì, có hai vấn đề đặt ra, thứ nhất là sự tiếp cận với GD và thứ hai là chất lượng GD đối với đối tượng trẻ em này.

Nói về vấn đề này, ông Đặng Tự ân- Phó Vụ trưởng vụ Tiểu học, Giám đốc Ban điều phối Dự án cho rằng: Việc đưa trẻ em tới trường là bước đầu tiên. Bước thứ hai là cung cấp cho các em ít nhất là bậc học GD tiểu học có đủ 5 cấp học. Đối với một đứa trẻ, để có được sự tiếp cận vứoi bậc học tiểu học có đủ 5 cấp học thì chúng ta cần phải đáp ứng một số điều kiện như sau: Điều kiện thứ nhất và cũng là điều kiện hiển nhiên là phải tồn tại một trường học có khoảng cách phù hợp tứ trường tới nàh HS để các em có thể đi học (theo tiêu chuẩn quốc tế thì khoảng cách tối đa là 3km hay 45 phút đi bộ); Điều kiện thứ hai là trường học phải có đủ cán bộ, GV để cung cấp tất cả các cấp học của  bậc GD tiểu học.

Bước thứ hai là chất lượng và tính phù hợp. Khi trẻ em đã tới trường, bước tiếptheo là cung cấp cho các em GD tiểu đủ các cấp học phù hợ với nhu cầu của các em và nhu cầu cảu xã hội. Hiện nay có thể nói rằng, thứ nhất sự phù hợp là một yếu tố quan trọng của chất lượng. Nếu GD không phù hợp với nhữgn nhu cầu của trẻ em và của xã hội thì có thể nói rằng việc GD đó không đảm bảo chất lượng. Thứ hai, bất cứ trẻ em nào mà không được đáp ứng những yêu cầu học tập tối thiểu vào cuối cấp của bậc tiểu học thì là trẻ khó khăn.

Nguyên nhân trẻ khó khăn trong GD tiểu học:

Về phía cung, vẫn còn tồn tại những hạn chế như: Nhà trường không đáp ứng được điều kiện tối thiểu, cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy học thiếu thốn, khả năng cung cấp cơ hội họctạp cho trẻ còn yếu và nguồn lực không tương đương, không công bằng và không đủ giữa các vùng.

Về phía cầu, nguyên nhân chủ yếu là kinh tế gia đình HS còn nghèo, bản thân trẻ bị khuyết tật, trẻ dân tộc ít nói tiếng Việt, tập tục lạc hậu cảu gia đình HS và trẻ phải lao động sớm.

Về phía thể chế, hiện nay chế độ, chính sách cho GV, nhà trường và cộng đồng chưa phù hợp hoặc chưa có tác dụng.

Có thể nói sự phân chia những nguyên nhân từ các phía khác nhau như trên chri có tính chất rất tương đối, khó có ranh rới nhưng tất cả đều là nguyên nhân nói lên bản chất của vấn đề trẻ khó khăn trong GD tiểu học.

Phương pháp thực hiện mà Dự án đặt ra để đạt mục tiêu là giải quyết tổng thể môi trường học tập của HS. Trong đó xây dựng và đánh giá các trường tiểu học theo chuẩn Mức chất lượng tối thiểu tại tất cả các huyện thực hiện Dự án, đồng thời xây dựng khung chính sách quốc gia, hỗ trợ tài liệu bồi dưỡng GV về trẻ khuyết tật và trẻ đường phố tại thành phố lớn và các tỉnh có nhiều HS khuyết tật. Mức chất lượng tối thiểu mà Dự án xây dựng bao gồm 5 tiêu chí: Tổ chức và quản lý trường học; Đội ngũ GV; Cơ sở vật chất, trang thiết bị dạy và học; Thực hiện chủ trương xã hội hoá GD; Các hoạt động GD và chất lượng GD. Đây là những tiêu chí  rất quan trọng để khoảng 70-80% các trường chưa đủ điều kiện đạt chuẩn Quốc gia cải thiện môi trường học tập. Được biết, khi mức chất lượng tối thiểu được ban hành thì không chỉ những địa phương thực hiện dự án mà tất cả các tỉnh thành trong cả nước sẽ áp dụng bộ tiêu chí này. ông Đặng Tự ân cho biết, đối với những trường thuộc Dự án thì kinh phí xây dựng mức chất lượng tối thiểu dĩ nhiên sẽ do Dự án cấp, nhưng điều rất có ý nghĩa là nhờ có Mức chất lượng tối thiểu này mà Ngân hàng Thế giới đã đồng ý tài trợ thêm 130 triệu USD cho những huyện ngoài Dự án để xây dựng trường đạt các tiêu chí trong Mức chất lượng tối thiểu.

Khó khăn cần chia sẻ

Với những đặc điểm của một Dư án với kinh phí lớn (gần 250 triệu USD), thời gian  thực hiện dài (7-9năm), diện bao phủ Dự án rộng, gồm 40 tỉnh khó khăn ,ngoài ra còn có một số hoạt động hướng tới nhóm trẻ khó khăn khác ở tất cả các tỉnh trong toàn quốc (trẻ khuyết tật) ; Nội dung hoạt động toàn diện và mang tính tổng thể, không đi vào một hay hai khía cạnh riêng của GD; Địa bàn triển khai Dự án là rất khó khăn cả về điều kiện tự nhiên cũng như năng lực hạn chế của các cán bộ quản lý cùng với trình độ dân trí còn thấp do đó việc triển khai Dự án cũng đang gặp phải những khó khăn, thách thức không nhỏ. Theo ông Đặng Tự ân, để đẩy nhanh tiến độ Dự án điều quan trọng là cần có cơ chế phân cấp mạnh mẽ cho Dự án một cách thông thoáng, hợp lý; Các hoạt động của Dự án cần được phối kết hợp chặt chẽ vứoi các hoạt động có liên quan của vụ chức năng. Hoạt động của Dự án là hoạt động hỗ trợ ban đầu, thí điểm cho việc quản lý ,chỉ đạo Nhà nước.

Trong lần làm việc với Dự án gần đây, Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Nguyễn Minh Hiển đã bày tỏ quan điểm của mình về Dự án PEDC như sau: Mục tiêu của Dự án là hướng tới trẻ em khó khăn, đảm bảo tính công bằng trong GD. Đây cũng là một trong những mục tiêu Chính phủ đang theo đuổi. Có thể coi Dự án phản ánh tinh thần của Chính phủ, vì vậy tôi rất quan tâm và kỳ vọng về Dự án này. Mặt khác, đối tượng của Dự án liên quan tới trẻ em ở bậc tiểu học mà bậc học này có vị trí rất quan trọng, ở vùng khó càng có ý nghĩa hơn. GD tiểu học ở vùng khó rất bức xúc, nhạy cảm. Việc thực hiện tốt và có chất lượng GD tiểu học ở các vùng này sẽ giúp đẩy bậc học phát triển vững chắc và đồng đều. Việc này không chỉ có Dự án giải quyết mà cần có sự phối hợp của toàn ngành và sự chỉ đạo của Chính phủ.

Bộ trưởng cũng lưu ý: Vấn đề thời gian là sức ép rất lớn của Dự án, do đó, Dự án cần chú ý tới xây dựng kế hoạch thật cụ thể, sát sao để đẩy nhanh tiến độ Dự án. Một điều hết sức quan trọng nữa là tăng cường sự phối hợp có hiệu quả giữa Dự án và các đơn vị có liên quan (trong và ngoài Bộ). Nhiều hoạt động đáng lẽ triển khai nhanh, nhưng do sự phối hợp chưa tốt dẫn đến chậm trễ, khó khăn trong triển khai. Bộ sẽ xem xét, rà soát lại, sửa chữa lại những vấn đề và kiến nghị một số khâu bởi vì có những việc còn quá nhiều đầu mối.

Bộ trưởng nhấn mạnh: Qua gần hai năm thực hiện Dự án, tuy có những khó khăn ban đầu, đến nay Dự án đã có được một số kết quả mang lại hiệu quả cho GD tiểu học. Tin tưởng, trong thời gian tới, sẽ có những thành công tốt hơn.

Trẻ khó khăn trong GD tiểu học bao gồm các nhóm trẻ:

-         Trẻ em dân tộc ít người

-         Trẻ em con nhà nghèo

-         Trẻ em ở vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn, trẻ em di cư tự do

-         Trẻ em khuyết tật

-         Trẻ em kiếm sống trên đường phố

-         Trẻ em vạn chài

-         Trẻ em gái, trẻ em mồ côi

-         Trẻ em bị xâm hại tính mạng, sức khoẻ, nhân phẩm, dạnh dự

-         Trẻ em làm trái pháp luật

-         Trẻ em thiệt thòi khác/

-Dự án triển khai ở 219 huyện thuộc 40 tỉnh khó khăn trong cả nước với gần 15.000 điểm trường và hơn 5.000 trường tiểu học (điểm chính)

-         Số liêu thực trạng: Trong 219 huyện, có:

-         71% số trẻ khó khăn

-         72% số trẻ 6-10 tuổi chưa đi học

-         89% số trẻ chưa hoàn thành bậc học

-         53% số trẻ lưu ban

-         73% số trẻ không tiếp tục đi học